اخلاق و فضائل

افق های علم امام رضا

چهار تن از امامان شیعه فرصت نشر اسلام را پیدا کردند .
این چهار تن عبارت بودند از امام علی ، امام باقر ، امّا جعفر صادق و امام رضاعلیهم السلام .
اگر چه تمام ائمه در این مهم کوششهایی بخرج داده اند ، اما شرایط برای این چهار تن بیش از دیگران آماده بود .
پیش از این ، در شرح زندگانی و سیمای امام باقر از علم ائمه و منابع متعدد آن سخن گفتیم و در اینجا نیازی به تکرار آن نمی بینیم و در اینجاتنها در باره افق هاو کرانه های علم و دانش امام رضا که از احادیث آن حضرت به دست می آید ، به بحث و گفتگو می پردازیم .
یقطینی روایت کرده است : چون مردم در امامت امام رضا اختلاف نظر پیدا کردند مسائلی را که از آن حضرت پرسیده بودند و پاسخهایی که او داده بود گرد آوردند ، که به ۱۵ هزار مسأله رسید .
( ۳۷ ) امام علیه السلام خود یک بار فرمود : “در روضه می نشستم .
در مدینه علمای بسیاری بودند و هرگاه یکی از آنان از پاسخ در می ماند به من اشاره می کردو مسائلی را
پیش من می فرستاد و من بدانها پاسخ می گفتم” .
( ۳۸ ) امام در حالی که تنها بیست و اندی از عمر شریفش می گذشت ، درمسجد رسول خدا می نشست و فتوا می داد .
برای آنکه با نقش امام رضا در این باره بیشتر آشنایی حاصل کنیم بایداندکی به عقب بازگردیم .
حزب عبّاسی که پس از خلاء سیاسی ناشی از عدم سلطه اموی ، برگرده مسلمانان سوار شده بود خود را در برابر جریانهای سیاسی مخالف یافت .
این جریانها بر فکر و اندیشه تکیه داشتند و به نظریات فرهنگی و علمی مسلّح بودند .
در مقدّمه جریانها باید از جریان علوی یاد کرد .
این جریان علاوه بر رهبری مردم در مسائل فکری ، رهبری مخالفتهای سیاسی را نیزدر دست داشت .
حزب عبّاسی که در خلاء فکری کُشنده ای به سرمی بردچاره ای جز این نیافت که در صدد کاوش از منابع فکری خارجی برآیدوبر همین اساس بود که نهضت ترجمه را نیرو بخشید و پیش از پرداختن به کتابهای علمی به ترجمه کتابهای فلسفی توجّه کرد .
این حرکت موجب اضطراب فکری و آشفتگی فرهنگی امّت اسلامی شد و وحدت امّت را باخطر روبه رو ساخت .
عوامل متعددی در پدیدآوردن این خطر نقش داشتند : اوّلاً : دور نگه داشتن متفکران از مسائل و مشکلات سیاسی .
ثانیاً : ازدیاد نافرمانی های سیاسی و جنگهای داخلی که طبعاً امّت رابه نگرانی فکری بیشتر می کشانید .
ثالثاً : وجود جریانهای ناآشنا که هدف آنها تباه کردن فرهنگ جامعه و مبارزه با اسلام به نام اسلام بود
.
این امر از طریق حرکتهای سیاسی مرتبط با کفّار تغذیه می شد .
در دوران خلافت مأمون ، این اضطراب فکری به اوج خود رسیدوهمین مسأله موجب شد تا امام رضاعلیه السلام عهده دار برخورد با آن شود .
انتقال آن حضرت به پایتخت دیار اسلام و پذیرفتن ولایتعهدی مأمون ، باعث شد که وی در متن برخوردهای فکری قرار بگیرد .
امام رضا با ارباب ملل ومذاهب گوناگون ، مناظره های بسیاری ترتیب داد .
این مناظره ها توسّط علمای بزرگوار ما ، همچون شیخ صدوق رحمه الله ، در کتابهای مستقلی مثل عیون اخبار الرضا به رشته تحریر درآمده است .
هنگامی که در سخنان و دلایل امام رضا در مقابل مخالفان دقیق می شویم ، آنها را بسیار علمی و عمیق می یابیم .
این خصوصیات خودبیانگر سطح فرهنگی روزگار آن حضرت است ، زیرا ائمه علیهم السلام نیز همچون پیامبران علیهم السلام متناسب با عقول مردم و در حدّ افکار و اندیشه های آنان ، باآنها سخن می گفتند .
همچنین از تأمل در سخنان آن حضرت در می یابیم که وی در صددبرخورد با تشکیکها و تردیدهایی بوده که از سوی دشمنان ، بویژه جنبه عقلانی احکام آن ، انتشار می یافته است .
از همین روست که احادیث بسیاری از امام رضا در خصوص علل وفلسفه شرایع و حکمتهایی که درپس احکام دینی نهفته ، نقل شده است .
دسته ای دیگر از سخنان درخشان آن حضرت به امور مربوط به زندگی اختصاص دارد .
رساله طبی آن حضرت موسوم به “طب الرضا” جزوهمین دسته است .
یکی
از ویژگیهای حیات علمی امام رضا آن است که سخنان آن حضرت در تمام محافل اسلامی مورد قبول واقع می شد .
به نظر نگارنده حتّی ورودامام علیه السلام به شهر نیشابور ، یکی از پایتختهای علمی جهان اسلام در آن روزگار ، نمودار توجّه و اهتمام علمای اسلام به احادیث امام رضامی تواند باشد .
اجازه دهید به این ماجرای شگفت انگیز گوش بسپاریم : امام رضاعلیه السلام در سفر خود که منجر به شهادت او شد ، به نیشابور قدم نهاد .
او در کجاوه ای که بر استری سیاه و سپید قرار داشت و رکابی از نقره خالص بر آن بود ، نشسته بود .
دو تن از پیشوایان و حافظان احادیث نبوّی ، ابوزرعه و محمّد بن اسلم طوسی ، که خدایشان رحمت کند ، دربازار با آن حضرت برخورد کردند و گفتند : ای سرور فرزند سروران ، ای امام فرزند امامان ، ای از تبار طاهره رضیه ، ای چکیده پاک نبوّی ! به حق پدران پاک و اجداد بزرگوارت ، سیمای مبارک و خجسته ات را به ما بنمایان و حدیثی از پدرانت و ازجدّت ) رسول خداصلی الله علیه وآله ( برای ما روایت کن .
امام فرمود تا استر را نگه دارند .
سایبان را کنار زد و چشمان مسلمانان به دیدن رخسار مبارک و خجسته اش روشن گردید .
دو سر گیسوان اوهمچون گیسوان رسول خدا صلی الله علیه وآله بود .
مردم از هر صنف و طبقه ای بر پای ایستاده بودند .
عدّه ای فریاد می زدند و گروهی می گریستند و دسته
ای جامه چاک می زدند و برخی چهره در خاک می مالیدند .
گروهی پیش می آمدند تا افسار استر او را به دست گیرند وعدّه ای هم به طرف کجاوه گردن می کشیدند .
روز به نیمه رسیده بود .
سیل اشک جاری شد و صداهافروخوابید و پیشوایان و قاضیان بانگ برآوردند : “ای جماعت بشنوید و به یاد بسپرید و با آزردن عترت رسول خداصلی الله علیه وآله ، او را میازارید و خاموش باشید” .
آنگاه امام رضا حدیث زیر را برای آنان ایراد فرمود .
۲۴ هزار قلمدان بجز مرکب دانها در آن روز شمرده شد .
ابوزرعه رازی و محمّد بن اسلم طوسی آماده نوشتن حدیث رضا امام شدند .
پس آن حضرت فرمود : “حدثنی ابی موسی بن جعفر الکاظم قال : حدثنی ابی جعفر بن محمّد الصادق قال : حدثنی ابی محمّد بن علی الباقرقال : حدثنی ابی علی بن الحسین زین العابدین قال : حدثنی ابی الحسین بن علی شهید ارض کربلاء قال : حدثنی ابی امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب شهید ارض الکوفه قال : حدثنی اخی و ابن عمی محمّد رسول اللَّه ]صلی الله علیه وآله [قال : حدثنی جبرئیل علیه السلام قال سمعت رّب العزه سبحانه و تعالی یقول : ]کَلِمَهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنی ، فَمَنْ قالَها دَخَلَ حِصْنی ، وَمَنْ دَخَلَ حِصْنی أَمِنَ مِنْ عَذابی .
[ صدق اللَّه سبحانه و صدق جبرئیل و صدق رسول اللَّه و الائمه]علیهم السلام [” .
استاد ابوالقاسم قشیری گوید : “این حدیث با این سند به یکی ازامیران سامانی رسید .
او این حدیث
را با طلا بنوشت و وصیّت کرد که آنرابا وی به خاک سپارند .
چون بمُرد در خواب دیده شد .
از او سؤال کردند ، خداوند با تو چه کرد ؟ پاسخ داد : خداوند مرا با گفتن لا اله الَّا اللَّه وتصدیق خالصانه ام به رسالت محمّدصلی الله علیه وآله و نوشتن این حدیث به طلا از روی تعظیم و احترام مراآمرزید .
( ۳۹ )
پاورقی
۳۷ ) بحارالانوار ، ج ۴۹ ، ص ۹۷ .
۳۸ ) همان مأخذ ، ص ۱۰۰ .
۳۹ ) بحار الانوار ، ج ۴۹ ، ص ۱۲۷ – ۱۲۶ .
برگرفته از کتاب دانستنی های امام رضا علیه السلام دانستنی های رضوی۲

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *