احادیث و سخنان

عیون اخبار الرضا – باب ۶۵ مداحی و مرثیه در مورد امام رضا

(۱) ۱- تمیم بن عبد اللَّه قرشیّ- رضی اللَّه عنه- بسند مذکور در متن از ابن- مشیّع اشعاری را در مرثیه حضرت رضا علیه السّلام نقل کرده است که میآید:
یا بقعه مات بها سیّدما مثله فی النّاس من سیّد تا آخر شش بیتی که در متن ذکر شده است و ترجمه آن چنین است:
۱- ای مزار و بارگاهی که در او دفن شده است بزرگی که مانند او در میان مردم جهان نبوده است.
۲- آنکه پس از او هدایت و جود و فضل و خیر بکلّی رخت بربست و منقطع گشت و مرگ در بردن این صفات از میان خلق دامن بکمر زد و به او اقتدا نمود.
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۱۵
(۱) ۳- ای مدفن شریف! پیوسته ریزش باران رحمت الهی بر تو باد در هر صبح و در هر شامگاهی.
۴- او خود برای ما مردم، باران رحمتی بود که از وجودش سیراب میشدیم، چون ستاره درخشانی بود که از نورش همیشه راه مییافتیم.
۵- آری، علیّ بن موسی علیهما السّلام وفات یافت و او و بزرگی و بزرگواری در یک قبر دفن شدند.
۶- اکنون ای دیده! پس از، از دست دادن او بر عزت و شرف خون گریه کن چرا که هر دو منقرض گشتند.
و علیّ بن عبد اللَّه خوافی را مرثیهای است برای آن حضرت علیه السّلام که ترجمه آن چنین است:
۱- ای سرزمین طوس خداوند تو را از باران رحمتش سیراب کند، که چقدر از خیر و برکت و خوبی در برداری ای طوس.
۲- پاک و پاکیزه باد در دنیا قطعات زمین تو ای طوس، و این پاکی و طهارت برای آن شخصی است که در سناباد اقامت گزیده و بخاک سپرده شده است.
۳- کسی که بسیار گران بود مرگش برای اسلام و او خود در رحمت خداوند
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۱۶
اکنون غرق و غوطهور است.
(۱) ۴- ای آرامگاهی که او را در برگرفتهای بدان که در میان تو حلم و علم و طهارت و قداست دفن شده است.
۵- بناز ای قبر زیرا همه سرزمینها برای آن کس که در برداری بر تو رشگ میبرند، و اینکه فرشتگان مقرّب دربار الهی از تو حراست و نگهبانی میکنند.
۲- حسین بن احمد بیهقیّ بسند مذکور در متن از دعبل بن علیّ روایت کرد که گفت: خبر مرگ حضرت رضا علیه السّلام در شهر قم بمن رسید و قصیده رائیه را در مرثیه آن حضرت سرودم، ترجمه آن چنین است:
۱- من بنی امیه را در کشتن اولاد فاطمه علیهم السّلام معذور میبینم (چون دشمنی با اولاد هاشم را از جدّ خود به ارث بردهاند) امّا برای اولاد عبّاس عذری نمییابم.
۲- فرزندان حرب و مروان و خاندان بنو معیط، اهل کینه و بغض و دشمنی با آل محمدند.
۳- قومی که با سران آنان به مبارزه پرداختید تا ناگزیر از دشمنی و عناد
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۱۷
دست برداشتند و فرصت مینجستند، همین که قدرت یافتند، بر کفر و ستیز خود ادامه دادند.
(۱) ۴- بشهر طوس بر کوی و مزار پاک و مطهر او منزل گزین! اگر در دین خود بر آئین فطرت که دین حق است برقراری، [یا به آرزو و هدف خواهی رسید (بنا بر نسخهای که «علی وطر» دارد).]
۵- دو قبر در طوس است، یکی قبر بهترین خلق، خداوند (علیّ بن- موسی) و دیگری گور شریرترین مردم جهان (هارون الرّشید)، و این بسیار موجب تعجب و عبرت است.
۶- فائده و نفعی برای شخص پلید نخواهد داشت اینکه گورش در قرب قبر پاک و پاکیزهترین خلق باشد، و همچنین ضرر و زیانی برای فرد پاک و مطهر ندارد که مدفنش در کنار گور شخص پلید و ناپاکی باشد.
۷- هیهات! بدون شکّ و تردید هر کس در گرو عمل خویش خواهد بود، پس تو اگر میخواهی این را بپذیر و اگر میخواهی واگذار و رها کن، حقّ همین است که گفته شد.
صولیّ گوید: عون بن محمّد گوید: منصور بن طلحه برایم اشعاری خواند و گفت که ابو طلحه این اشعار را از ابو محمد یزیدی نقل کرد و گفت که گفته است: چون علیّ بن موسی الرضا علیهما السّلام دار فانی را وداع گفت، من مرثیهای از برای فوت آن حضرت سرودم که: ما لطوس- تا آخر در متن مندرج است:
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۱۸
(۱) ۱- شهر طوس را چه شده است، خدایش گرامی ندارد، هر روز گوهری گرانبها و نفیس را میرباید و فرو میبرد.
۲- ابتدا رشید را شکار کرد و سپس علی بن موسی را «۱»- علیهما السّلام-.
۳- نه امامی عادی را بلکه امامی که بمانند جمله امامان دیگر فضل و برتری و عظمت داشت، و سعد روزگار بواسطه از دست دادن او مبدّل به نحسی گشت.
و در کتاب محمّد بن حبیب ضبّی این اشعار را یافتم:
۱- قبری در طوس است که امامی در آن مدفون است، و زیارت او بر ما حتمی و لازم است.
۲- قبری است که دار السّلام بهشت بدان بر پا است، و یا آنکه محل درود و سلام است، و هر روز مرتب تحیّت و سلام بدان اهداء میگردد.
۳- قبریست که انوارش سر بآسمان کشیده و دیده نابینا را نور، و خاک کویش، مرضها را شفا میبخشد.
۴- قبری که رسول خدا و وصیّش را در دیده مؤمن زائری که در آنجا توقّف کند
______________________________
(۱)- ابو محمد یزیدی یا هر کس که این مرثیه را گفته قطعا حق و باطل را نمیشناخته چون هم رشید را که برای نافرمانی و خیانت یکتن، جعفر برمکی، ریختن خون همه برامکه را حلال میداند گوهری گرانبها میداند، و هم علیّ بن موسی علیهما السّلام را که خداوند رحمه للعالمینش قرار داده است؟!!
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۱۹
مجسّم میسازد.
(۱) ۵- چشمها از هیبت و بزرگی که از والائی مقام آنان در اندیشه و فکر خود دارد خاضع و خاشع شدند.
۶- مزاری که زوّارش چون در کنار آن آیند و بر آن وارد گردند، هنگامی که بیرون میروند گناهانشان ریخته شود.
۷- کسانی که به آن محلّ قدم نهادند و قصد زیارت داشتند، توشه ایمنی از عذاب الهی را بهره برند و نیز از آنکه روزی به تهیدستی گرفتار شوند امنیّت یابند.
۸- خداوند از جانب صاحب قبر، ایمنی را برای زائرین آن ضامن گشته، و بدین سبب قلم از ایشان برداشته شده است و زلّات ایشان را نویسندگان اعمال ننویسند، (البته زوار واقعی معصیت و گناه نمیکنند، و اگر غفلتی روی دهد و گناهی از ایشان سر زند، بیدرنگ توبه کرده و از خدایشان عذر میخواهند).
۹- اگر اکنون از باریدن باران بینیازشدهایم این از برکت آن قبر شریف است که اگر نبود ابرها بر این بلاد باران نمیبارید.
۱۰- قبری که علیّ بن موسی علیهما السّلام را در بر دارد بر حلّ و حرم یعنی بر سرزمین حرم مکّه فخر میکند.
۱۱- بزیارت آن قبر رفتن فرض و واجب است، همچنان که بزیارت حرم
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۲۰
کعبه واجب است و بر هر کس که در کنار آن منزل گزید احترام و تعظیم آن لازم و سزاوار است.
(۱) ۱۲- هر کس بقصد قربت مطلقه، عارفا بحقّه او را زیارت کند آتش دوزخ بر وی حرام گردد.
۱۳- و بیقین فردای قیامت، وی دارای مقامی پسندیده است و در فردوس برین مقام و جایگاهی دارد.
۱۴- و خداوند برای او این مقام را وفاکننده و ضامن است، سوگند بآن کس خورده که همه سوگندها باو میرسد و به او بازگشت میکند.
۱۵- و خدا رحمت فرستد و فرستاده است بر محمد پیامبر، و مقام علیّ را برومندی و سلامت نفسش بلند گردانید، ۱۶- و همچنین پیوسته درود فراوان بر زهرای مرضیّه فرستد برای ادای حقّش چون که حقّ او را میشناسد و او علّام الغیوب است.
۱۷- و بر او و بر فرزندش حسن، اول و بر حسین که از رویش بزرگی نمایان است.
۱۸- و بر علیّ بن الحسین که صاحب تقوی است و بر فرزندش محمّد باقر و بر هر یک از اینان درود و صلوات که بزرگ و محترمند.
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۲۱
(۱) ۱۹- و بر آن پاک و پاکیزه جعفر بن محمّد بهترین سلام و درود باد، اگر چه ناکسان و فرومایگان از آن ابا دارند.
۲۰- آن راستگوئی که تمامی علوم اسلامی در میان شما از او مأثور است و از او روایت شده است و بدان همه اقوام شیعه تمسّک میجویند.
۲۱- و همچنین درود بر موسی پدرت، و پس از وی درود و رحمت خدا بر تو تا رحمت را دوا میباشد- یعنی ابدی است-.
۲۲- و بر فرزندت محمّد زکیّ که پاک و پاکیزه بود از هر پلیدی و دو چندان باد، و بر فرزندش علیّ تا مادامی که سخن برقرار است، یعنی تا مخلوقی و بشری در جهان هست و از او سخن در میان است.
۲۳- و بر آن پسندیده فرزند پسندیده، حسن بن علیّ که به فوت او تاریکی همه بلاد را فرا گرفت.
۲۴- و درود بر جانشین او حجّت خدا بر روی زمین، (و آن) کسیست که نظام، بدو وجود یابد و در او عدل و امامت تمامیّت یابد.
۲۵- پس اوست آنکه آرزو است که هدایت بوجودش از نو شکوفا گردد و احکام و فرامین الهی در جهان استوار شود.
۲۶- اگر امامان یکی پس از دیگری نبودند، هدایت از بین میرفت، و اسلام
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۲۲
مغلوب واقع میشد (یعنی کفر و شرک همه جا مسلّط بود).
(۱) ۲۷- هر یک از ائمّه جانشین امام پیش از خود شدند تا نوبت به قائم این زمان رسید.
۲۸- ای فرزند پیامبر، و ای حجّت خدا بر روی زمین که نماز و روزه بسبب وجود تو بر پا است.
۲۹- هیچ امامی از شما غایب نشد و از دنیا نرفت مگر آنکه بجای او جانشینی و امامی بود که امراض و نابسامانیها و مفاسد بوجود او دفع میشد و صحّت مییافت.
۳۰- در امامت و علم و کمال مساوی هستند چه در پیری به امامت رسند و چه نوجوان باشند.
۳۱- شما هستید وسیله و راهنما بسوی خدا، و شمائید آنان که راه حقّ و هدایت را شناختند و خود از نشانههای هدایت و نور آن بودند.
۳۲- شمائید که اولیای خدائید در دین و دنیا هر دو، و آن کسان که از جانب خدا صاحبان حرمت و مورد توجّه و دارای اعتبار و اختیارند.
۳۳- از گروه مردم، انسان کسیست که بفضل و برتری و مزیّت شما اعتراف داشته باشد، و منکران فضل شما، حیوانات و چهارپایانند.
۳۴- بلکه از حیوانات هم گمراهتر و پستترند بجهت کفر و عنادی که
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۲۳
دارند، و کسانی که به آنان اقتدا کرده و از آنان پیروی میکنند هدف تیر باشند.
(۱) ۳۵- از بهره دنیائی شما استفاده میکنند، و در انکار آنان فضل و کرم شما را مانند حیوان و چارپایانند.
۳۶- ای نعمت و برکتی که خداوند به هر کس که بخواهد ارزانی داشته است (ای آقا! نعمت امامت تو را خداوند بر شیعیان مرحمت فرموده).
۳۷- ای فرزند موسی! اگر چه جسم تو را خداوند از ما پنهان کرد، امّا روح تو موجب آرامش و زندگی و روان ما است (یا مراد شاعر حضرت صاحب الامر است).
۳۸- ارواح شما همه بعینه موجود است، اگر چه از دیده ما جسمتان پنهان و غایب میباشد.
۳۹- فرق میان تو (ای عزیز) و میان پیغمبر تنها نبوّت است، و منهای نبوّت، تو در فعل و صفت با وی همگامی.
۴۰- دو قبر در طوس است که هدایت در یکی مدفون است، و گمراهی و ضلالت در دیگری که شعله آتش آن را میبیند.
۴۱- دو قبر در کنار یک دیگرند، این گلزار و یا روضهای است بهشتی که
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۲۴
امامی در آن زیارت شود.
(۱) ۴۲- و نیز آن دیگر حفره و گودالی است از جهنّم که همواره برای صاحب گمراهش عطش و تشنگی است.
۴۳- نزدیکی گور آن گمراه ضالّ به روضه آن پاک و مطهّر موجب دو چندان شدن عذاب اوست و بر خلاف میل او- که این باعث کم شدن عذاب بشود- ۴۴- اگر چه در ظاهر دو قبر بهم نزدیکند، لکن در عالم باطن، بسیار از یک دیگر دورند، و بر گور آن ظالم، خلعتهای عذاب متراکم.
۴۵- و همچنین ضرر نمیرساند بتو ناپاکی که بنای ساخته شده از سنگهای زبر و نرم آن را بتو نزدیک کرده است (یعنی خشت و گل ساختمان و جای قبر که نزدیک هم است ضرری نمیرساند).
۴۶- این نزدیکی دو قبر ضرری نمیرساند که هیچ، بلکه بر تو حسرت فراوان او را مینمایاند، چون تو مورد اکرام و احترام واقع میشوی و آن لعین مورد هتک و شتم، ۴۷- و بدی عذاب هر آن اضافه میگردد در ساعات و روزها و سالها مدام.
۴۸- ای کاش میدانستم فردا پس از قیام قائمتان علیه السّلام آیا من هستم!؟ و آیا شمشیر بدست من برای قلع و قمع دشمنان خواهد افتاد یا نه؟
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۲۵
(۱) ۴۹- دو دست من با آن شمشیر در باره دشمنان در میان شما ظاهر آید، در حالی که لبانم تشنه باشد و سیراب نگردد تا آنکه بمقصود خود برسد.
۵۰- آری قبور شما خاندان، مرا بجوش و خروش میآورد، در حالی که دیگران را پرچمهای افراشته بر خیمهها بخروش میآورد.
۵۱- هر کس به ثناگوئی و چکامهسرائی برای مالداران و توانگران میکوشد و افتخار مینماید، ولی من بمدح گوئی و ثناخوانی شما اهل بیت عشق میورزم و فخر میکنم.
۵۲- و به ابو الحسن علیّ بن موسی علیهما السّلام آن را اهداء میکنم، تا مورد پسند افتد و افکار و اندیشهها از آن لذّت برند.
۵۳- این هدیّه ناقابل را از این چاکر و بنده ناچیز خود «ضبّی» بپذیر، آنکه او در دوستی و محبّت شما خاندان هر نکوهش و ملامت و سرزنشی را با جان و دل میپذیرد و شکوهای ندارد.
۵۴- اگر نسبت به مدحتت حقّ خدا را رعایت نمودم از برای آنست که میدانم مهمان را بر میزبان حقّی است اگر چه بتأخیر اندازد.
۵۵- پس قبول این مهمانداری را از جانب نیّت و قصد من بپذیر، نه از آنچه گفتم، که اگر همان قصد من قبول گردد من به نتیجه دلخواهم رسیدهام.
۵۶- اگر دیگران به تعلیم و آموختن، دوستی شما را درک کردهاند، امّا من
عیون أخبار الرضا علیه السلام/ترجمه ،ج۲،ص:۶۲۶
از راه الهام خداوندی محبّت شما را دارا شدهام.
برگرفته از کتاب عیون اخبار الرضا نوشته: شیخ صدوق ترجمه: حمیدرضا مستفید، علیاکبر غفاری

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *